Somatiek

Kop Somatiekkopie

Somatiek en somatoforme stoornissen omvat een breed scala aan aandoeningen en stoornissen. Het verschil tussen medisch verklaarde en onverklaarde klachten vervaagt steeds meer en het accent komt in toenemende mate te liggen op de lijdensdruk en de gevolgen voor het dagelijks leven die de lichamelijke klachten met zich meebrengen. Bij chronische lichamelijke klachten spelen naast biologische factoren ook persoonlijkheid, coping en stemming en psychosociale factoren een belangrijke rol in de beleving van en omgaan met de klachten. 

In de nieuwe DSM-V wordt de somatisch-symptoomstoornis geïntroduceerd , waarvoor het somatisch verklaard zijn van lichamelijke klachten geen voorwaarde meer is en de nadruk ligt op de disproportionele of excessieve gedachten, gevoelens en gedragingen rond de somatische klachten. Zie de dsm5 website of DSM-5 whitepaper van Boompsychologie voor meer informatie. 

Ben je VGCt-lid? Log in en bekijk ook samenvattingen van N=1-verslagen en verslagen en hand-outs van activiteiten.

Laatste nieuws op het kennisnet

Naar alle nieuwsberichten over somatiek

Rubrieken

Onderzoeksartikelen
Op de website www.psychiatrienet.nl vind je bronnen en suggesties voor literatuuronderzoek op het gebied van de somatisch-symptoomstoornis.

Basisboeken

  • Kaptein, A. & Dekker, J. (2012). Psychologie en geneeskunde. Houten: Bohn Stafleu van Loghum, 
  • Heugten, C. van, Post M., Rasquin, S. & Smits, P. (red.) (2012). Handboek Revalidatie psychologie. Amsterdam: Boom.
  • Pool, G., Heuvel, F., Ranchor, A. & Sanderman, R, (2004). Handboek psychologische interventies bij chronisch-somatische aandoeningen, Assen: Van Gorcum.
  • Feltz-Cornelis, C.M. van der & Horst, van der. (2008). Handboek Somatisatie, Utrecht: De Tijdstroom. 
  • Bouman, T., Hoogduin, K. & Spinhoven, P. (red.) (2001). Behandelstrategieën bij somatoforme stoornissen. Houten/Diegem: Bohn Stafleu van Loghum.
  • Haes, H. de, Gualtherie van Weezel, L. & Sanderman, R. (red) (3e druk  2017). Psychologische patientenzorg in de oncologie. Handboek voor professionals. Assen: Van Gorcum.
  • Houdenhove, B. van (Red.) (2007). Stress, het lijf, en het brein. Ziekten op de grens tussen psyche en soma. Leuven: Uitgeverij LannooCampus.
  • Houdenhove, B. van (2005). In wankel evenwicht. Over stress, levensstijl en welvaartsziekten, Tielt: Uitgeverij Lannoo nv 2005.
  • Heugten, C., Post M. van, Rasquin, S. & Smits, P. (red) (2014). Handboek Revalidatiepsychologie. Amsterdam: Boom.
  • Spaans (red) (2017). Handboek Behandeling van somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten. Tielt: uitgeverij Lannoo nv.
  • Grant, M. (2019). Pain Control with EMDR, Treatment Manual. Kew Australia: M. Grant.
  • Moorey S. en Greer, S. (2012). Oxford guide to CBT for people with cancer second edition. Oxford: Oxford University Press.
  • Watson, M. en Kissane D, (2011) Handbook of psychotherapy in cancer care. Chichester: John Wiley & Sons, LTD.
  • Olgers, J. (2012) Medische hypnotherapie. Houten: Zwerk Uitgevers.
  • Matthijssen, D., de Rooij, E., Bodden, D. (2018). ACT your way, doen wat werkt voor jou. Boom.
  • Bodden, D. & Matthijssen, D. (2020). ACT your way: trainershandleiding. Boom.
  • Rumping, K., & van Bakkum, R. (2015). Mijn beschermende brein – werkboek voor kinderen met aanhoudende pijnklachten.
  • Rumping, K., & van Bakkum, R. (2019). Mijn beschermende brein. Hoe je brein jou beschermt met pijn.
  • Samsen, M., & De Heus, J. (2017). Acceptance and commitment therapy bij kinderen en jongeren. Bohn Stafleu van Loghum.

Richtlijnen
Er zijn op het gebied van SOLK en somatoforme stoornissen een aantal multidisciplinaire richtlijnen ontwikkeld. Deze zijn te vinden op de website van GGZrichtlijnen/Trimbos

Er zijn richtlijnen ontwikkeld voor de somatisatiestoornis, de conversiestoornis, hypochondrie, Body Dysmorphic Disorder, ernstige somatoforme stoornissen, de behandeling van SOLK, chronische buikpijn bij vrouwen, dysmenorroe en het prikkelbare darmsyndroom. Op het gebied van lichamelijke klachten zijn CBO Richtlijnen vindbaar via https://richtlijnendatabase.nl

Diagnostische instrumenten

Voor het vaststellen van co-morbiditeit bij lichamelijke klachten of een psychiatrische stoornis, waarvan lichamelijke klachten een onderdeel uitmaken, kunnen de criteria van de DSM-5 uitgevraagd worden. Daarnaast kan het Structured Clinical Interview for DSM-5 disorders SCID-5-S en/of SCID-5-P afgenomen worden. 

Vragenlijsten

  • Vragenlijst Gezond Omgaan met lichamelijke Klachten (GOK)
  • Pediatric Quality of Life inventory (PedsQL of de Children’s Somatization Inventory (CSI) om de ernst en hoeveelheid van lichamelijke klachten in kaart te brengen.
  • Multidimensional Fatigue Scale van de PedsQL als meetinstrument voor vermoeidheid.
  • Kidscreen-27 voor de kwaliteit van leven van het kind
 

Diagnostische basisboeken

  • Psychologie en geneeskunde, AA Kaptein en J. Dekker, 2012
  • Handboek psychologische interventies bij chronisch-somatische aandoeningen, G. Pool, F. Heuvel, A. Ranchor & R. Sanderman, 2004.
  • Handboek Somatisatie, van der Feltz-Cornelis en van der Horst, 2008. 
  • Behandelstrategieën bij somatoforme stoornissen, T. Bouman, K. Hoogduin en P. Spinhoven, 2001
  • Presurgical Psychological Screening: understanding patients, improving outcomes. Block & Sarwer, 2013.  Washington, American Psychological Association.
  • Handboek Revalidatiepsychologie. Heugten, C., Post M. van, Rasquin, S. & Smits, P. (red) (2014). Amsterdam: Boom.
  • CPV: Coping met Pijn vragenlijst
  • IBQ: Illness behavior Questonnaire
  • Kwaliteit van Leven vragenlijst voor hartpatienten
  • MBHI: Millon Behavioral health Inventory
  • MHLC: Multidimensional heralth locus of control scales
  • MPI-DLV: Multidimensional Pain Inventory
  • Nijmeegse HVS Vragenlijst
  • OCL-25: Overgewicht cognitieve vragenlijst
  • RAND-36
  • SDQ-20: Somatoform Dissociation Questionnaire
  • Tampaschaal voor kinesiofobie
  • WHOQOL- 1000: wereldgezondheidsorganisatie kwaliteit van leven vragenlijst

Protocollen 

  • Vlaeyen, JWS, Kole-Snijders, AMJ & Eek, H. van (1996). Chronische pijn en revalidatie. Praktijkreeks Gedragstherapie deel 5. Houten, Bohn Stafleu Van Loghum. 
  • Volders, S., Hollander, M. den, Peuter, S. de, & Vlaeyen, J. (2011). Protocollaire behandeling van patienten met chronische lage rugpijn, In: G. Keijsers, A. van Minnen & K. Hoogduin (red). Protocollaire behandelingen voor volwassenen met psychische klachten, deel 2 (pp 169-197). Amsterdam: Boom. 
  • Deale, A., Chalder, T., Wessely, S. & Keijsers, G. (2012). Behandelprotocol Chronisch vermoeidheidssyndroom, therapeutenboek en werkboek. Amsterdam: Boom Uitgevers. 
  • Knoop, H. & Bleijenberg, G. (2011). Protocollaire behandeling van patienten met het chronisch vermoeidheidssyndroom. In: G. Keijsers, A. van Minnen & K. Hoogduin (red). Protocollaire behandelingen voor volwassenen met psychische klachten, deel 2 (pp 197-224). Amsterdam: Boom. 
  • Bouman, T. (2014). Behandelprotocol Hypochondrie, therapeutenboek en werkboek. Amsterdam: Boom Uitgevers. 
  • Bögels, S. & van Oppen, P. (2011). Hoofdstuk 10 Cognitieve therapie bij hypochondrie en andere somatoforme stoornissen. In: Cognitieve therapie. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. 
  • Bleijenberg, Bazelmans & Prins (2001). Chronisch vermoeidheidssyndroom. Praktijkreeks Gedragstherapie deel 13. Houten, Bohn Stafleu Van Loghum. 
  • Bosch, Daansen & Braet (2004). Cognitieve gedragstherapie bij obesitas. Praktijkreeks Gedragstherapie deel 19. Houten, Bohn Stafleu Van Loghum. 
  • Moene & Rümke, (2004). Behandeling van de conversiestoornis. Praktijkreeks Gedragstherapie deel 20. Houten, Bohn Stafleu Van Loghum. 
  • Kleine, R. de, Hoogduin, K. & Minnen, A. van. (2011). Protocollaire behandeling van patienten met een motorische conversiestoornis. In: G. Keijsers, A. van Minnen & K. Hoogduin (red). Protocollaire behandelingen voor volwassenen met psychische klachten, deel 2 (pp 119-156). Amsterdam: Boom. 
  • Enander, J., Andersson, E., Mataix-Cols, D., Lichtenstein, L., Alström, K., Andersson, G., Ljótsson, B., & Rück, C. (2016). Therapist guided internet based cognitive behavioural therapy for body dysmorphic disorder: single blind randomised controlled trial. bmj, 352, i241. Download
  • Keijsers, G., van Minnen, A., Verbraak, M., Hoogduin, K. en Emmelkamp, P. (2017). Protocollaire behandelingen voor volwassenen met psychische klachten deel 1,2 en 3. Amsterdam: Boom Uitgevers. Deel 1 van het 3e boek is gewijd aan de somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornissen, ticstoornissen en lichamelijke klachten.
  • Verbeek, I. en Laar van de, M. (2010). Behandeling van langdurige slapeloosheid. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
  • de Haan, E., & Thiadens, E. (2010). Buikpijn de Baas! Protocol is gratis te downloaden: https://www.kenniscentrum-kjp.nl/professionals/behandelmethoden/buikpijn-de-baas/
  • Moens, E., Seetsen, T., & Braet, C.(2020). Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten – Protocollaire behandeling van een somatoforme stoornis. In C. Braet & S. Bogels (Red.), Protocollaire behandelingen voor kinderen en asolescenten met psychische klachten. (pp 157-196). Amsterdam: Boom.
  • Van Ree, C., Wösten, I., & Lems, E. (2020). Goed in je vel – Een (groeps)behandeling voor adolescenten met somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten. . In C. Braet & S. Bogels (Red.), Protocollaire behandelingen voor kinderen en asolescenten met psychische klachten. (pp 197-226). Amsterdam: Boom.

Zelfhulpboeken

  • Blok, A. & Houtveen, J. (2011). Omgaan met onverklaarde lichamelijke klachten. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
  • Veehof, M., Schreurs, K., Hulsberger, M. & Bohlmeijer, E. ( 2010 ). Leven met pijn en de kunst van het aanvaarden.Amsterdam: Boom.
  • Houdenhove, B. (2009) Herwin je veerkracht, omgaan met chronische vermoeidheid en pijn. Tielt: Lannoo. 
  • Bruijn-Kofman, A. (2010). Leven met chronische hoofdpijn. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. 
  • Peeters, S (2007). Leven met angst voor ernstige ziektes. Amsterdam: Boom. 
  • Carlson, L. & Speca, M. (2014). Mindfulness bij herstel van kanker. Tielt: Lannoo Campus. 
  • Linse, I. & Bruining, M. (2014). Mindfulness bij kanker. Tielt: Lannoo Campus.
  • Wagenaar, O. (2018). Eerste hulp bij oorsuizen, theorie & praktijk, wat is tinnitus en hoe is het te beheersen. Koog aan de Zaan: Poiesz Uitgevers bv. www.spreekuurthuis.nl
  • Fleming A. en Vollebregt J. (2016: Pijn en het brein, de rol van de hersenen bij onverklaarde chronische klachten. Amsterdam: uitgeverij Bert Bakker.
  • Lieftink, A. (2019). Oorzaken, actieve zelfhulp bij tinnitus en oorsuizen. Amsterdam: Boom uitgevers.
  • Verbeek, I. en Klip, E. (2015). Slapeloosheid. Amsterdam: Boom uitgevers.
  • Veehof, M., Schreurs, K., Hulsbergen, M. en Bohlmeijer, E. (2010)Amsterdam: Boom uitgevers.

Een veelgebruikte methode om behandelvaardigheden aan te leren is door het gebruik van opname- en beeldmateriaal. Op dit deel van het kennisnet willen we interventies, technieken en andere bruikbaar beeldmateriaal plaatsen. We zien ook graag dergelijk materiaal van leden geplaatst. Heb jij iets dat inspirerend kan zijn voor een collega? Neem dan contact op met de sectieredacteur.

 

Wij, cognitief gedragstherapeuten, staan erom bekend dat we tijdens therapie niet alleen praten, maar dat we onze cliënten iets leren door anders tegen dingen aan te kijken, door ze dingen te laten ervaren en doen. Maar in de dagelijkse klinische praktijk is de werkdruk hoog, zijn de sessies kort en moet alles efficiënt. Dan heb je misschien niet altijd de tijd om het goede exposuremateriaal te vinden of een registratieformulier te ontwerpen. En dan wordt er toch minder gedaan dan wellicht wenselijk is.

Uit onderzoek blijkt dit ook: exposure wordt bijvoorbeeld minder frequent uitgevoerd dan voorgeschreven in de richtlijnen. Waarom? Er zijn diverse redenen, maar één reden is dat het tijd en moeite kost om exposure goed uit te voeren. Waar haal je ineens een spin vandaan, of hoe kom je aan het geluid van onweer? In die lijn is weleens gekscherend geopperd dat elke gedragstherapeut VGCt®, vergelijkbaar met een artsentas, een exposurekit bij zich zou moeten dragen. En voilà, hier is het dan!