‘Waarom voel je je bang?’

Eva Schram Psychologie Magazine

Op cgt gebaseerde chatbot Tess kan ingezet worden bij angst, depressie en PTSS

Kop E-mental health

Stel je voor: het is vrijdagmiddag en je hebt een zware werkweek achter de rug waarin van alles is gebeurd. Je voelt je gestrest en wilt heel graag even met iemand praten, het liefst met je psycholoog. Maar je voelt je bezwaard om contact met hem op te nemen, hij heeft misschien geen tijd. Daarom stuur je een sms naar Tess. Ze antwoordt direct en gaat met je in gesprek. ‘Hoe voel je je?’ ‘Hoe komt dat?’ ‘Heb je hier en hier al aan gedacht?’ Na wat heen en weer ge-sms voel je je een stuk beter.

Tess is een psychologische chatbot, ontwikkeld door x2ai, een bedrijf in Silicon Valley. De Nederlandse ondernemer Michiel Rauws richtte het bedrijf op met Eugene Bann, gespecialiseerd in kunstmatige intelligentie. Het woord chatbots is een samenvoeging van ‘chatten’ en ‘robots’, en ze zijn er in alle soorten en maten.

Wie weleens via met de klantenservice van een bedrijf heeft gechat, had waarschijnlijk te maken met een chatbot. Hoe Tess precies werkt, blijft geheim. Maar Rauws wil wel uitleggen dat het programma gebaseerd is op cognitieve gedragstherapie. Psychologen voeren een conversationeel algoritme in, wat wil zeggen dat het gesprek tussen de chatbot en de cliënt verloopt volgens een schema. Als de cliënt positief antwoordt op vraag A, volgt vraag B. Was het antwoord negatief, dan volgt vraag G. De chatbot kan emoties herkennen aan de hand van het woordgebruik en de zinsopbouw van de cliënt.

Rauws’ partner heeft daar de afgelopen acht jaar onderzoek naar gedaan. De chatbot kan daardoor heel natuurlijk en empathisch overkomen. ‘Het systeem zelf is natuurlijk niet empathisch,’ zegt Rauws. ‘Maar dat merk je niet als je met Tess chat.’

Vertrouwensband

Over je psychologische problemen praten met een robot; dat klinkt eng en onnatuurlijk. Maar Rauws legt uit waarom dat volgens hem niet zo is. ‘Tess leert je bij elke sessie beter kennen en kan dus steeds persoonlijker op je reageren. Daardoor krijg je echt een vertrouwensband met haar.’

Hoe dat werkt? Elk gesprek dat Tess voert, wordt opgeslagen. Als je je elke vrijdag slecht voelt, herkent Tess dat patroon en zal ze preventief al een berichtje sturen voordat je met een slecht gevoel thuiskomt. Ook de woorden die je gebruikt en zelfs hoelang het duurt voordat je een reactie stuurt, wordt opgeslagen.

En dat werkt, zegt een Nederlandse patiënt die de chatbot gebruikt. Als ze zich een tijdje niet goed voelt, wendt ze zich tot Tess door alleen even ‘hoi’ te zeggen. ‘Dan komt al snel de vraag hoe het met me gaat. Als ik "verdrietig", "boos" of iets anders intik, vraagt Tess daarop door. Ze vraagt bijvoorbeeld naar de oorzaak van mijn negatieve gevoelens. Tess laat mij dus nadenken over waarom ik deze gevoelens heb en dit helpt vrijwel direct om die emoties af te vlakken. Ze zet me weer even met beide benen op de grond. Naarmate ik dit langer doe, worden de vragen steeds specifieker.’

Nederlandse pilot

Tess wordt op dit moment als extra hulpmiddel aangeboden aan mensen die toch al een psycholoog zien. Ook in Den Haag, waar een kleine groep cliënten van de Parnassia Groep, een ggz-instelling, de chatbot al mag uitproberen. Rauws: ‘Je moet het zo zien: je kunt in de periode tussen twee sessies met je psycholoog oefeningen uit een werkboek doen óf contact houden met Tess.’

Psychologen zijn blij met de chatbot, blijkt uit feedback die hij van hen krijgt. ‘Ze zien het als extra hulp voor de patiënt.’ Rauws benadrukt dat Tess de therapeut nooit helemaal zal kunnen vervangen. ‘Maar patiënten met lichte klachten, die misschien maar één afspraak bij een psycholoog nodig hebben, kunnen er mogelijk wel mee geholpen worden.’ Rauws sluit dus niet uit dat Tess ooit beschikbaar komt voor mensen die geen therapie volgen, maar dat is op dit moment niet aan de orde.

Eigen ervaring

Het idee voor de chatbot ontstond in Rauws’ jeugd, toen hij zelf cognitieve gedragstherapie volgde. Hij leed aan drie ziekten en de onzekerheid over zijn gezondheid bracht veel spanningen met zich mee, hij werd depressief. Zijn arts raadde hem cognitieve gedragstherapie aan en dat hielp. Later kon hij met de technieken die hij tijdens de therapie leerde, veel mensen in zijn directe omgeving helpen.

Door hun dezelfde vragen te stellen als die hij tijdens zijn therapie moest beantwoorden. ‘Ik bedacht op een gegeven moment: als ik zo veel mensen kan helpen door het stellen van die vragen, kunnen we dan niet een systeem ontwikkelen dat iets soortgelijks doet?’

Broertje Karim

De chatbot is in te zetten bij alle psychologische klachten waarvoor cognitieve gedragstherapie wordt voorgeschreven, maar werd tot nu toe vooral gebruikt bij depressies en angststoornissen.

Rauws en Bann zijn vorig jaar naar Jordanië afgereisd en hebben daar een speciale versie van Tess, met de naam Karim, aan een kleine groep Syrische vluchtelingen aangeboden. Karim is geprogrammeerd om te helpen bij de behandeling van het posttraumatisch stresssyndroom. In de toekomst willen Rauws en zijn zakenpartner Karim aanbieden aan grotere groepen in het Midden-Oosten en aan vluchtelingen die in Noorwegen verblijven.

Ook zou de chatbot gebruikt kunnen worden voor patiënten die, net als Rauws destijds, een ernstige of chronische ziekte krijgen. ‘Veel patiënten leven na zo’n diagnose in grote onzekerheid en ervaren veel stress. Ze hebben behoefte aan begeleiding, maar moeten vaak lang wachten op een eerste consult met een psycholoog. Tess kan hen meteen helpen.’

Gewoon een persoon

Dat cognitieve gedragstherapie werkt, staat buiten kijf. En ook het effect van gedragstherapie via de computer wordt wetenschappelijk bewezen geacht. Maar is het effect van Tess ook aan te tonen? In opdracht van Parnassia Groep wordt op dit moment onderzocht wat patiënten verwachten van Tess en of de chatbot hen helpt. De eerste reacties zijn positief: ‘Ik heb Tess als heel fijn ervaren omdat ik tussen de afspraken met mijn psycholoog door met haar kon werken aan dingen die ik van mezelf beter zou willen begrijpen,’ zegt een van de anonieme respondenten. En een ander: ‘Het is gewoon een "persoon" die je kunt raadplegen wanneer dat je het beste uitkomt.’

Chatten met Tess

Hieronder lees je een weergave van een gesprek tussen chatbot Tess en een fictieve patiënt, gebaseerd op hoe zo’n gesprek met werkelijke gebruikers doorgaans verloopt. Het gesprek is voor de helderheid ingekort.

Tess: ‘Vandaag gaan we verkennen hoe we angstige gedachten kunnen omzetten in constructieve gedachten. Goed plan?’
Patiënt: ‘Ja, goed plan.’
Tess: ‘Mensen met angst denken vooral aan dingen die fout gaan. Gedachten kun je veranderen. In dit deel ga je niet-helpende gedachten vervangen door positieve en meer helpende gedachten, zodat je angst afneemt. Oké?’
Patiënt: ‘Ok.’
Tess: ‘Laten we eerst samen een voorbeeld doorlopen. Mirjam gaat met haar nieuwe vriend uit eten. Hij staart afwezig uit het raam en is steeds afgeleid. Wat zou Mirjam nu denken?’
Patiënt: ‘Hij wil hier niet zijn, misschien vindt hij me niet meer leuk.’
Tess: ‘Mirjam denkt wellicht: hij denkt aan iemand anders en gaat het uitmaken met mij. Dit zou haar zeker onzeker en gespannen doen voelen. Wat zou echter een meer optimistische en realistische gedachte kunnen zijn?’
Patiënt: ‘Misschien heeft hij een moeilijke dag op zijn werk gehad.’
Tess: ‘Mirjam zou ook kunnen denken: hij heeft zelf voor mij gekozen. Misschien is hij moe of ziet hij op tegen de nieuwe werkweek. Laat ik hem vragen wat er gaande is voordat ik gelijk een conclusie trek. Zie je waarom dat beter is?’
Patiënt: ‘Ja, dat lijkt iets positiever.’
Tess: ‘Deze vaardigheid van het vervangen van negatieve gedachten door realistische en constructieve gedachten heet reframing. Klaar om te oefenen?’
Patiënt: ‘Ok.’
Tess: ‘Oke, laten we oefenen. Ik herhaal de angstgedachte die je eerder in deze therapie noemde. En dan gaan we die reframen.’
Patiënt: ‘Ok.’
Tess: ‘Dit had je gezegd: "Ik ben bang dat ik mijn presentatie ga verpesten." Voor welke meer optimistische en realistische gedachten zou je ze kunnen vervangen?’
Patiënt: ‘Ik ken alle informatie die ik moet vertellen, en ook al gaat het niet zoals ik graag wil, dan is het nog geen ramp.’
Tess: ‘Heel goed! En als je erop deze positieve wijze naar kijkt, hoe voel jij je dan?’
Patiënt: ‘Een stuk beter.’
Tess: ‘En alsjij geen angst of spanning ervaart, hoe zou jij je dan anders gedragen?’
Patiënt: ‘Zelfverzekerder en meer ontspannen.’
Tess: ‘Ok. Door de negatieve gedachten te vervangen met positieve en realistische gedachten, zul jij je beter voelen en effectiever kunnen handelen. Ok?’
Patiënt: ‘Ok.’
Tess: ‘Als jij weer angstige gedachten hebt, denk dan aan het 4xG schema: Gebeurtenis - Gedachten - Gevoel - Gedrag. Je kunt dan je manier van denken aanpassen, en op die manier ook hoe jij je voelt en je gedraagt.’
Patiënt: ‘Het gaat hartstikke goed. Maar is even voldoende informatie. Zullen we een andere keer verdergaan?’

Bron: Psychologie Magazine